Pracując jako psycholog oraz koordynując działalność placówki Centrum Pomocy Dzieciom, finansowanej z Funduszu Sprawiedliwości, którego dysponentem jest Minister Sprawiedliwości, na co dzień obserwuję relacje między dziećmi a rodzicami. Relacje te często ukazują nieświadomy, a zarazem stopniowy proces destrukcji psychiki młodego, ufnego człowieka przez osoby, którym powinno najbardziej zależeć na jego dobru. To właśnie te obserwacje, a także niepokojąco wysoki wskaźnik prób samobójczych wśród nieletnich (blisko 2000 w roku 2025 w tym 161 zakończonych śmiercią), skłoniły mnie do podjęcia tego tematu w krótkim artykule.
Wieloletnia praca z dziećmi i rodzinami pokazuje jednoznacznie, że sam rozwód nie musi być dla dziecka doświadczeniem traumatycznym. Tym, co realnie zagraża jego rozwojowi emocjonalnemu, jest sposób, w jaki dorośli przechodzą przez rozstanie – a szczególnie długotrwały, intensywny konflikt, w który dziecko zostaje wciągnięte. To właśnie napięcie, wrogość i brak porozumienia między rodzicami stają się dla dziecka źródłem największego cierpienia, niezależnie od tego, czy sprawa dotyczy opieki, kontaktów czy podziału majątku.
W praktyce klinicznej bardzo często obserwuje się sytuacje, w których dziecko przestaje być tylko obserwatorem konfliktu, a zaczyna pełnić w nim określoną rolę. Jedną z najczęstszych jest rola „posłańca”. Rodzice, niezdolni do bezpośredniej komunikacji, wykorzystują dziecko do przekazywania informacji, stawiając je w sytuacji, która przekracza jego możliwości emocjonalne. Dziecko zaczyna żyć w napięciu, obawiając się, że powie coś nie tak, a jednocześnie czuje się odpowiedzialne za przebieg relacji dorosłych.
Innym, szczególnie obciążającym scenariuszem jest traktowanie dziecka jako narzędzia w konflikcie. W sporach o opiekę czy kontakty zdarza się, że rodzice – często nieświadomie – wykorzystują je do realizacji własnych celów: ograniczają relacje z drugim rodzicem, podważają jego autorytet lub manipulują emocjami dziecka. W takiej sytuacji młody człowiek doświadcza głębokiego konfliktu lojalnościowego. Zaczyna zadawać sobie pytanie, czy może kochać oboje rodziców jednocześnie, i często dochodzi do wniosku, że każda decyzja oznacza zdradę któregoś z nich.
Nie mniej poważne skutki przynosi bycie świadkiem ciągłych konfliktów. Nawet jeśli nie dochodzi do przemocy fizycznej, stałe napięcie, krzyk czy poniżanie tworzą środowisko, które dziecko odbiera jako zagrażające. W jego organizmie utrzymuje się podwyższony poziom stresu, co może prowadzić do zaburzeń lękowych, problemów ze snem, trudności w nauce czy objawów psychosomatycznych. W dłuższej perspektywie takie doświadczenia wpływają na sposób budowania relacji – dziecko uczy się, że bliskość wiąże się z bólem, a konflikt jest naturalnym elementem więzi.
Szczególnie trudna sytuacja pojawia się wtedy, gdy konflikt rodziców przenosi się na grunt prawny i przybiera formę długotrwałych postępowań sądowych. Dziecko uczestniczy w badaniach, przesłuchaniach, oczekiwaniu na decyzje, które bezpośrednio dotyczą jego życia. Zamiast stabilności otrzymuje niepewność i poczucie braku wpływu. W takich warunkach trudno mówić o poczuciu bezpieczeństwa – a to ono stanowi fundament zdrowego rozwoju.
Z perspektywy dziecka sytuacja ta ma zupełnie inny wymiar niż z perspektywy dorosłego. Dorośli często koncentrują się na swoich prawach, poczuciu sprawiedliwości czy potrzebie „wygrania” sprawy. Tymczasem dziecko nie postrzega konfliktu w kategoriach prawnych. Ono przeżywa go emocjonalnie. Czuje lęk, zagubienie i odpowiedzialność, której nie powinno dźwigać. Bardzo często dochodzi do wewnętrznego przekonania: „to przeze mnie”, co dodatkowo pogłębia jego cierpienie.
Warto w tym miejscu podkreślić istotną, a często pomijaną kwestię: problemy emocjonalne dzieci niezwykle rzadko powstają w oderwaniu od sytuacji dorosłych. W zdecydowanej większości przypadków są one odzwierciedleniem napięć, konfliktów i trudności obecnych w relacjach rodzicielskich. Oznacza to, że praca wyłącznie z dzieckiem – choć czasem konieczna – bywa niewystarczająca. Skupia się bowiem na skutkach, a nie na źródle problemu. Jeśli środowisko, w którym funkcjonuje dziecko, pozostaje niezmienione, jego trudności będą powracać lub przyjmować inne formy. Dlatego skuteczna pomoc wymaga równoległej pracy z dorosłymi – ich emocjami, sposobem komunikacji i podejściem do rodzicielstwa.
Analizując sytuację systemowo, nie sposób pominąć roli prawa i instytucji. Obecny model postępowań rodzinnych, choć oparty na ochronie dobra dziecka, w praktyce często okazuje się niewystarczający. Przewlekłość spraw, nadmierna formalizacja procedur oraz ograniczony dostęp do wsparcia psychologicznego sprawiają, że dziecko przez długi czas funkcjonuje w stanie zawieszenia. Dodatkowo system nie zawsze skutecznie reaguje na zjawiska takie jak manipulowanie dzieckiem czy utrudnianie kontaktów z drugim rodzicem.
Dlatego konieczne są zmiany nie tylko na poziomie indywidualnym, ale również systemowym. Wśród najważniejszych kierunków należy wskazać rozwój obowiązkowych programów edukacyjnych dla rodziców przechodzących przez rozwód, które uświadamiałyby wpływ konfliktu na dziecko i uczyły podstaw współpracy rodzicielskiej. Istotne jest także wzmocnienie roli mediacji jako narzędzia zapobiegania eskalacji sporów oraz przyspieszenie postępowań dotyczących dzieci, tak aby ograniczyć okres niepewności. Równie ważne jest zapewnienie realnego, długoterminowego wsparcia psychologicznego – nie tylko w formie jednorazowej diagnozy, lecz procesu towarzyszącego rodzinie w zmianie.
Jednak nawet najlepsze rozwiązania systemowe nie zastąpią fundamentalnej zmiany postawy dorosłych. Kluczowe jest oddzielenie konfliktu partnerskiego od relacji z dzieckiem. Rozstanie nie oznacza końca rodzicielstwa. Dziecko ma prawo do relacji z obojgiem rodziców, do lojalności wobec każdego z nich i do życia poza konfliktem. To dorośli ponoszą odpowiedzialność za stworzenie mu takich warunków.
Ostatecznie najważniejszy wniosek jest prosty, choć niełatwy w realizacji: dziecko nie jest stroną w konflikcie dorosłych, ale zawsze ponosi jego konsekwencje. To, czy będą one chwilowym trudnym doświadczeniem, czy długotrwałym obciążeniem psychicznym, zależy przede wszystkim od dojrzałości, refleksji i decyzji rodziców.
Dawid Sztajner – psycholog, koordynator Centrum Pomocy Dzieciom, Prezes Częstochowskiego Stowarzyszenia Etoh
Czytaj także: Fundacja Teatr Nowy zaprasza do udziału w projekcie „Teatr na Błesznie – szlakiem Eugeniusza Żychlińskiego”